Tờ tiền không mệnh giá: Vua Hùng, chim Lạc và giấc mơ của người họa sĩ

Tờ tiền không mệnh giá: Vua Hùng, chim Lạc và giấc mơ của người họa sĩ

Tờ tiền nghệ thuật này không có mệnh

Nó không thuộc về một ngân hàng, không được dùng để trao đổi và cũng không cố gắng mô phỏng một đồng tiền đang lưu hành. Đây là một tác phẩm ý niệm, mượn ngôn ngữ của thiết kế tiền giấy và tiền polyme để kể một câu chuyện về lịch sử, văn hóa và đời sống của người sáng tạo hôm nay.

Tờ tiền có hai mặt.

Mặt trước mở ra một không gian sử thi: Vua Hùng đứng hiên ngang trên lưng chim Lạc, phía sau là con cháu Lạc Hồng, tướng lĩnh, binh sĩ, cờ hội và trống đồng. Tất cả cùng tiến về phía trước trong tinh thần bảo vệ non sông.

Mặt sau lại mang một sắc thái khác. Chim Lạc vẫn xuất hiện, nhưng lần này trên lưng chim là một người họa sĩ đang mỉm cười. Anh đeo bên mình chiếc túi ba gang đựng vàng, bay qua cây khế, làng xóm, đền đài, sông núi và những người thợ đang miệt mài sáng tạo.

Một bên là lịch sử.

Một bên là hiện tại.

Một bên kể về trách nhiệm giữ nước.

Một bên kể về ước mơ được sống bằng lao động nghệ thuật.

Nhưng hai mặt ấy không đối lập. Chúng nối tiếp nhau như hai chương trong cùng một câu chuyện: tổ tiên trao lại đôi cánh, còn người hôm nay có trách nhiệm làm cho đôi cánh ấy tiếp tục bay.

Mặt trước: Chim Lạc nâng tinh thần bất khuất của dân tộc

Ở mặt trước, hình tượng trung tâm là Vua Hùng đứng trên lưng chim Lạc.

Tư thế ấy không chỉ thể hiện quyền lực mà còn biểu đạt trách nhiệm của một người đứng đầu trước vận mệnh cộng đồng.

Phía sau Vua Hùng là đoàn con cháu và quân dân đông đảo. Họ không phải những nhân vật riêng lẻ mà tạo thành một dòng người thống nhất. Người già, người trẻ, tướng lĩnh, binh sĩ và những người con của đất Việt cùng nhìn về một hướng.

Đó là tinh thần cộng đồng được hình thành từ ý thức nguồn cội.

Khi quê hương bình yên, họ có thể sống ở những ngôi làng khác nhau, làm những công việc khác nhau. Nhưng khi đất nước đứng trước nguy cơ ngoại xâm, tất cả đều cùng trở thành những người bảo vệ non sông.

Chim Lạc trong bố cục này không chỉ là một linh điểu trang trí.

Nó là đôi cánh của ký ức.

Nó đưa hình tượng Vua Hùng vượt lên trên giới hạn của một nhân vật lịch sử hay huyền sử để trở thành biểu tượng của ý chí dựng nước và giữ nước. Đôi cánh chim trải rộng trên núi sông như muốn che chở cho lãnh thổ, đồng thời mở ra một đường bay hướng về tương lai.

Những vòng hoa văn trống đồng phía sau nhà vua tạo thành vầng hào quang của tổ tiên. Trống đồng, cờ hội, đền đài, núi cao và dòng nước không chỉ làm nền cho câu chuyện mà cùng nhau kiến tạo một không gian văn hóa.

Ở đó, con người không tồn tại tách rời khỏi quê hương.

Người Việt được hình thành trong mối liên hệ với đất, nước, núi, sông, làng xóm, tổ tiên và cộng đồng.

Bởi vậy, hình ảnh Vua Hùng cưỡi chim Lạc không nhằm kể lại một sự kiện lịch sử cụ thể. Đây là một sự diễn giải nghệ thuật đương đại, dùng ngôn ngữ biểu tượng để nói về tinh thần bất khuất của dân tộc:

Đất nước có thể trải qua phong ba, nhưng người Việt không cúi đầu.

Khi lật tờ tiền sang mặt sau

Nếu mặt trước mang nhịp điệu của một bản hùng ca, mặt sau lại giống một khúc hát dân gian vui tươi.

Tiếng trống trận đã lắng xuống.

Cờ và giáo mác nhường chỗ cho cây khế sai quả, những mái nhà, dòng sông, đền làng, thuyền bè và cảnh người dân lao động. Chim Lạc vẫn bay giữa bầu trời, nhưng trên lưng chim không còn là một vị vua.

Đó là một người họa sĩ đương đại.

Anh không cầm vũ khí. Anh cũng không mang vẻ mặt nghiêm nghị. Anh cười, dang tay trước gió và để cho con chim đưa mình bay qua những miền văn hóa đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.

Bên vai người họa sĩ là chiếc túi ba gang đựng vàng.

Hình ảnh này gợi nhớ đến truyện cổ tích Cây khế, trong đó con chim ăn khế đã hứa trả vàng cho người trồng cây:

Ăn một quả, trả một cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà đựng.

Nhưng khi được đưa vào tác phẩm, chiếc túi ba gang không chỉ nhắc lại một câu chuyện cổ. Nó trở thành biểu tượng cho khát vọng rất đời thường của người làm nghệ thuật: được nhận lại một phần giá trị từ những gì mình đã kiên nhẫn gieo trồng.

Cây khế của người họa sĩ

Người họa sĩ cũng có một cây khế của riêng mình.

Anh trồng nó bằng những ý tưởng.

Anh tưới nó bằng thời gian.

Anh chăm sóc nó bằng những đêm làm việc, những lần sửa bản vẽ, những tác phẩm chưa bán được và cả những giấc mơ chưa tìm thấy người đồng cảm.

Mỗi trái khế là một sáng tạo.

Có trái mang hình chim Lạc.

Có trái mang hoa văn trống đồng.

Có trái mang bóng dáng những vị vua, những người mẹ, những con sông, ngọn núi và các câu chuyện dân gian đã sống trong tâm thức cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Người họa sĩ đem những trái khế ấy ra trước cuộc đời. Anh hy vọng sẽ có người dừng lại, nhìn thấy vẻ đẹp của chúng và hiểu được điều anh muốn gửi gắm.

Nhưng không phải mùa quả nào cũng được đáp lại.

Có những bức tranh được làm trong nhiều tháng nhưng nằm yên trong kho. Có những ý tưởng được đầu tư rất nhiều công sức nhưng chỉ nhận được vài lượt xem. Có những người làm nghệ thuật miệt mài bảo tồn và tái diễn giải văn hóa, nhưng vẫn phải chật vật với những nhu cầu giản dị nhất của đời sống.

Vì vậy, câu nói “Đói ăn nên tôi phải đi làm tiền” vừa là lời đùa, vừa là một sự thật.

Người họa sĩ cần lý tưởng.

Nhưng người họa sĩ cũng cần cơm ăn, tiền thuê nhà, vật liệu, thiết bị và điều kiện để tiếp tục sáng tác.

Mượn ngôn ngữ của tiền để nói về đời sống nghệ thuật vì thế trở thành một cách tự trào. Người họa sĩ không làm ra tiền thật. Anh thiết kế một tờ tiền tưởng tượng, đưa lên đó toàn bộ những điều mình yêu quý, rồi hy vọng rằng chính văn hóa sẽ có ngày quay lại nuôi sống người gìn giữ nó.

Túi ba gang không phải biểu tượng của lòng tham

Trong câu chuyện cổ, túi ba gang là một giới hạn.

Con người được phép nhận lại thành quả nhưng phải biết thế nào là vừa đủ. Khi lòng tham vượt qua giới hạn, món quà có thể trở thành gánh nặng.

Trong tác phẩm này, chiếc túi ba gang cũng mang ý nghĩa ấy.

Người họa sĩ không cần sở hữu tất cả vàng bạc của thế gian. Anh chỉ mong có đủ để tiếp tục làm nghề.

Đủ để mua vật liệu.

Đủ để in một tác phẩm.

Đủ để duy trì một website nghệ thuật.

Đủ để nuôi dưỡng một dự án văn hóa.

Đủ để ngày mai vẫn có thể ngồi trước trang giấy trắng mà không phải từ bỏ công việc mình yêu.

Vàng trong túi cũng không nhất thiết chỉ là tiền bạc.

Đó có thể là một người mua tranh.

Một lời mời triển lãm.

Một sự cộng tác.

Một lời bình luận chân thành.

Hay đơn giản là khoảnh khắc một người xem dừng lại trước tác phẩm và nhận ra một phần ký ức của chính mình.

Đối với người sáng tạo, được thấu hiểu đôi khi cũng quý như vàng.

Từ người giữ nước đến người giữ ký ức

Khi đặt hai mặt cạnh nhau, câu chuyện của tờ tiền trở nên trọn vẹn hơn.

Ở mặt trước, Vua Hùng và con cháu bảo vệ lãnh thổ hữu hình: núi, sông, bờ cõi và cuộc sống của cộng đồng.

Ở mặt sau, người họa sĩ bảo vệ một lãnh thổ khác: lãnh thổ của ký ức, biểu tượng và bản sắc.

Một đất nước không chỉ tồn tại nhờ đường biên trên bản đồ. Nó còn tồn tại trong cách người dân nhớ về tổ tiên, trong những câu chuyện được kể lại, trong hoa văn, âm thanh, trang phục, kiến trúc và hình ảnh truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nếu người lính bảo vệ biên cương, người nghệ sĩ góp phần bảo vệ phần hồn của đất nước.

Công việc ấy không ồn ào.

Người họa sĩ có thể chỉ ngồi một mình trước màn hình hoặc giá vẽ. Nhưng mỗi khi anh đưa một biểu tượng cổ vào ngôn ngữ đương đại, mỗi khi anh làm cho một câu chuyện xa xưa trở nên gần gũi với công chúng hôm nay, anh đang giúp ký ức cộng đồng tiếp tục được lưu truyền.

Bởi vậy, chim Lạc chở Vua Hùng và chim Lạc chở người họa sĩ thực chất là cùng một con chim.

Ở mặt trước, nó mang trách nhiệm giữ nước.

Ở mặt sau, nó mang khát vọng giữ hồn nước.

Từ sử thi đến cổ tích

Sự chuyển đổi giữa hai mặt cũng là sự chuyển đổi từ sử thi sang cổ tích.

Sử thi nói về những điều lớn lao: quốc gia, cộng đồng, chiến đấu và hy sinh.

Cổ tích nói bằng những hình ảnh nhỏ bé hơn: một cái cây, một con chim, một chiếc túi và ước mơ của một con người bình thường.

Nhưng đôi khi, chính những điều bình thường lại giúp một nền văn hóa sống lâu nhất.

Trẻ em có thể chưa hiểu hết lịch sử của một triều đại, nhưng có thể nhớ câu chuyện cây khế.

Một người chưa từng nghiên cứu mỹ thuật Đông Sơn vẫn có thể cảm nhận được vẻ đẹp của cánh chim trên trống đồng.

Một người không làm nghệ thuật vẫn có thể hiểu cảm giác trồng một cái cây, chờ nó ra quả và hy vọng công sức của mình được đáp lại.

Khi sử thi gặp cổ tích, biểu tượng văn hóa trở nên gần gũi hơn. Nó không chỉ nằm trong bảo tàng hay sách nghiên cứu mà bước vào đời sống, mang theo tiếng cười, nỗi lo và hy vọng của con người hôm nay.

Thiết kế tiền như một bảo tàng thu nhỏ

Tiền giấy và tiền polyme là những bề mặt thị giác đặc biệt.

Trên một diện tích nhỏ, người thiết kế phải tổ chức nhiều lớp thông tin: chân dung, phong cảnh, kiến trúc, hoa văn, hình học, đường nét và các cấu trúc thị giác tinh vi. Mọi chi tiết đều cần có vị trí, nhịp điệu và mối quan hệ với tổng thể.

Bởi vậy, một tờ tiền có thể được nhìn như một bảo tàng thu nhỏ.

Nó có khả năng đưa biểu tượng văn hóa đi qua hàng triệu bàn tay và hiện diện trong đời sống hằng ngày. Một hình ảnh được đặt lên tiền không còn đứng yên trong phòng trưng bày. Nó đi vào chợ, vào cửa hàng, vào chuyến xe, vào chiếc ví của người lao động và vào ký ức thị giác của nhiều thế hệ.

Tờ tiền không mệnh giá của MIXO ART mượn tinh thần ấy nhưng không nhằm tái tạo một loại tiền thật.

Nó sử dụng ngôn ngữ chạm khắc, hệ thống đường nét, các mảng trang trí và bố cục nhiều lớp để hình thành một tác phẩm độc lập.

Các họa tiết trống đồng gợi về nguồn cội.

Những đường mây xoắn tạo cảm giác chuyển động.

Cây khế kết nối thế giới huyền sử với truyện cổ dân gian.

Chim Lạc trở thành cầu nối giữa các thời đại.

Còn người họa sĩ là nhân vật đứng ở hiện tại, nhận lấy toàn bộ di sản ấy và tìm cách kể lại bằng ngôn ngữ mới.

Hai mặt của một giá trị

Tiền luôn có hai mặt.

Nhưng giá trị thực sự của một đồng tiền không chỉ nằm trên một phía.

Tương tự, văn hóa cũng có hai chiều.

Một chiều hướng về quá khứ, để con người biết mình đến từ đâu.

Một chiều hướng về tương lai, để di sản không bị đóng khung trong những công thức bất động.

Nếu chỉ tôn thờ quá khứ mà không tạo ra điều mới, văn hóa có thể trở nên xa cách với đời sống.

Nếu chỉ chạy theo cái mới mà quên nguồn cội, sáng tạo có thể mất đi điểm tựa.

Hai mặt tờ tiền vì thế tượng trưng cho hai trách nhiệm song song.

Mặt trước nhắc người hôm nay phải biết ơn những thế hệ đã dựng xây và bảo vệ quê hương.

Mặt sau nhắc cộng đồng rằng những người đang sáng tạo, gìn giữ và tái diễn giải văn hóa cũng cần được nhìn nhận, đồng hành và tạo điều kiện để sống bằng nghề.

Văn hóa không thể chỉ tồn tại bằng những lời ca ngợi.

Nó cần người nghiên cứu, người sáng tác, người thiết kế, người chế tác, người kể chuyện và cả những người sẵn sàng mua, sử dụng, trưng bày các sản phẩm nghệ thuật có bản sắc.

Khi một tác phẩm được đón nhận, cây khế lại có thêm một mùa quả.

Khi người nghệ sĩ được trả công xứng đáng, chim Lạc lại có thêm sức để bay.

Tổ tiên trao lại đôi cánh

Có thể nhìn toàn bộ tác phẩm như một cuộc trao truyền.

Ở mặt trước, Vua Hùng đứng trên lưng chim Lạc, đại diện cho thế hệ khởi nguồn. Người dẫn dắt cộng đồng vượt qua thử thách, bảo vệ lãnh thổ và để lại cho hậu thế một nền tảng văn hóa.

Chim Lạc bay qua mép tờ tiền.

Khi tờ tiền được lật lại, con chim ấy xuất hiện ở mặt sau, mang theo một người họa sĩ của thời hiện đại.

Đó không phải là việc người nghệ sĩ tự đặt mình ngang hàng với tổ tiên.

Ngược lại, anh xuất hiện với tư cách một người nhận lại trách nhiệm.

Anh được trao đôi cánh nhưng phải tìm đường bay.

Anh được trao ký ức nhưng phải tạo ra ngôn ngữ mới.

Anh được thừa hưởng một cây văn hóa nhiều trái ngọt nhưng phải tiếp tục chăm sóc để cây không khô héo.

Chiếc túi ba gang là phần thưởng, nhưng đồng thời cũng là lời nhắc nhở: giá trị nhận được từ văn hóa phải được dùng để tiếp tục nuôi dưỡng văn hóa.

Vàng không phải điểm kết thúc của hành trình.

Vàng là nguồn lực để bắt đầu một mùa sáng tạo mới.

Tờ tiền không có mệnh giá nhưng có linh hồn

Cuối cùng, tờ tiền này không định giá chim Lạc.

Không định giá Vua Hùng.

Không định giá lịch sử hay ký ức dân tộc.

Nó cũng không đưa ra một con số cho giá trị lao động của người họa sĩ.

Sự vắng mặt của mệnh giá chính là một phần ý nghĩa của tác phẩm.

Có những giá trị không thể thu gọn vào một con số.

Một biểu tượng văn hóa có thể vô giá về tinh thần, nhưng để tiếp tục sống trong đời sống hiện đại, nó vẫn cần được chuyển hóa thành các sản phẩm, tác phẩm và hoạt động có khả năng tạo ra giá trị kinh tế.

Đó không phải là việc thương mại hóa một cách thô thiển.

Đó là tìm kiếm một mô hình trong đó văn hóa, nghệ thuật và sinh kế có thể hỗ trợ lẫn nhau.

Người họa sĩ không thể chỉ sống bằng niềm tự hào.

Nhưng anh cũng không muốn bán rẻ ký ức.

Anh đứng giữa hai yêu cầu ấy, cẩn trọng như người thiết kế từng đường nét trên một tờ tiền: phải đẹp, phải có ý nghĩa, phải có cấu trúc và phải đủ sức tồn tại trước thời gian.

Vì vậy, khi lật qua hai mặt của tác phẩm, ta không chỉ thấy hai bố cục khác nhau.

Ta thấy một hành trình.

Từ chiến đấu đến kiến tạo.

Từ giữ đất đến giữ hồn.

Từ hào khí cộng đồng đến niềm vui của một con người bình thường.

Từ trống đồng của tổ tiên đến chiếc túi ba gang của người họa sĩ hôm nay.

Ngày xưa, chim Lạc chở Vua Hùng đi bảo vệ non sông.

Ngày nay, chim Lạc trở lại bên cây khế, cúi đôi cánh xuống để đưa người họa sĩ bay qua quê hương mà anh đang cố gắng kể lại bằng đường nét.

Trong túi anh có vàng.

Nhưng thứ quý giá hơn vẫn là niềm tin rằng những năm tháng lao động nghệ thuật không bị lãng quên.

Mặt trước là lịch sử trao lại đôi cánh.
Mặt sau là người nghệ sĩ dùng đôi cánh ấy để bay tiếp.

Tờ tiền không có mệnh giá.

Nhưng nó có ký ức, có ước mơ và có linh hồn.

— Gia Link | MIXO ART—